کاخ چهل ستون اصفهان یادگاری دیرین از باغسازی دورهی صفوی که در دوره شاه عباس اول شکل گرفت و در دوره شاه عباس دوم گسترش یافت و در نهایت در سال 1057 قمری به پایان رسید.
مجموعه چهل ستون ترکیبی از باغ، نقاشی دیواری، آینه کاری و تشریفات درباری است که در گذشته میزبان سفیران خارجی و مهمانان ویژه بوده. امروزه نیز گردشگران و پژوهشگران آن را به عنوان یکی از مهمترین جاذبههای گردشگری و فرهنگی ایران میشناسند و یونسکو آن را در فهرست میراث جهانی خود ثبت کرده است. در این مقاله با تاریخچه، معماری، علت نامگذاری و راهنمای کامل بازدید از کاخ چهلستون آشنا میشویم.
معرفی کاخ چهل ستون اصفهان
| ویژگی | کاخ چهلستون اصفهان |
|---|---|
| نوع بنا | کاخ تشریفاتی و باغ سلطنتی؛ امروزه باغموزه |
| دوره ساخت | دوره صفویه |
| پادشاهان سازنده | شاه عباس اول (آغاز بنا) و شاه عباس دوم (تکمیل و توسعه) |
| مساحت باغ | حدود 67000 متر مربع |
| تعداد ستونهای ایوان | 20 ستون چوبی |
| ثبت ملی | سال 1310 شمسی |
| ثبت جهانی یونسکو | سال 2011 میلادی، شماره 1372؛ بهعنوان یکی از 9 باغ ایرانی |
| موقعیت | اصفهان، میدان امام حسین، خیابان استانداری |
| ویژگیهای معماری و هنری | آینهکاری، نقاشیهای دیواری، کاشیکاری و منبتکاری |
| اهمیت | یکی از نمونههای شاخص معماری و هنر ایرانی و از نمادهای شناختهشده شهر اصفهان |
تاریخچه چهل ستون
در زمان شاه عباس اول هنگامی که پایتخت از قزوین به اصفهان منتقل شد برنامهای گسترده برای تبدیل اصفهان به یک پایتخت سلطنتی جدید آغاز پیدا کرد. بناهای همچون نقش جهان، کاخ عالی قاپو، بازار قیصریه و از جمله کاخ چهلستون نمونههایی از این برنامه بودند.
میدان نقش جهان و خیابان چهارباغ دو محور اصلی این طرح بودند و در اطراف آنها باغها و کاخهای سلطنتی توسعه یافتند. در یکی از باغهای سلطنتی در امتداد مجموعه باغهای میان میدان نقشجهان و چهارباغ، شاه عباس اول کوشکی بنا کرد که بعدها توسعه یافت و مردم آن را به اسم کاخ چهلستون شناختند.
کوشک در معماری ایرانی به بنایی نسبتاً کوچک و مستقل گفته میشود که معمولاً معماران آن را در میان باغ میساختند و ساکنان باغ آن را برای استراحت و نگهداری از باغ به کار میبردند.
در دوره شاه عباس دوم، بنا گسترش یافت و بخشهای مهمی از جمله تالار آینه، اتاقهای بزرگ شمالی و جنوبی تالار آینه، ایوانهای سالن پادشاهی و حوض بزرگ مقابل تالار همراه با تمام تزیینات نقاشی و کاشیکاری دیوارها و سقفها ایجاد شد. بر اساس کتیبههای بهدستآمده درون بنا، ساخت کاخ در سال 1057 هجری قمری تکمیل و افتتاح شد.
چرا کاخ چهل ستون نام دارد؟
جالب ترین نکتهی این مکان راز نام گذاری آن است، نامگذاری به پدیدهای بصری و هوشمندانه برمیگردد. حوض بزرگ مستطیلشکلی که دقیقاً روبهروی ایوان قرار دارد، مانند آینهای طبیعی عمل میکند و انعکاس ستونهای کاخ در آب، تعداد آنها را به نظر دو برابر میرساند و بازدیدکنندگان چهل ستون را میبینند. از سوی دیگر عدد چهل در فرهنگ ایرانی-اسلامی نماد کمال و شکوه است.
معماری و تزئینات کاخ چهل ستون
معماری کاخ چهلستون تلفیقی از هنر معماری ایرانی، چینی و اروپایی است که در دوران صفویه به اوج شکوه خود رسید. ایوان اصلی کاخ 38 متر طول، 17 متر عرض و 14 متر ارتفاع دارد و بر روی 18 ستون هشتضلعی از جنس چوب چنار و کاج استوار است که بالای هر یک، سرستونهای مقرنسکاری شده (تزئین سهبعدی و حجمی شبیه لانه زنبور) قرار دارد.
تالار آینه
یکی از قسمتهای بسیار زیبا کاخ که با آینه کاریهای پیچیده، گچ بری و طلاکاری پوشیده شده و انعکاس نور در آینهها جلوه خیره کننده ایجاد میکند. این تالار بخش ورودی به سالن اصلی است و مستقیما به ایوان بزرگ متصل است.
تالار مرکزی
تالار تخت یا تالار اصلی مهمترین بخش کاخ است که شش نقاشی دیواری بزرگ دارد. دو نقاشی از این مجموعه متعلق به دوره قاجار است و صحنههایی نبرد و نحوه پذیرایی از شاهان را به تصویر میکشد. در مجموع حدود هفتاد نقاشی دیواری در کاخ هستند که نمونههای کاملی از هنر نقاشی اصفهان در قرن هفدهم و هجدهم محسوب میشوند. نمونهای از نقاشی استاد بزرگ رضا عباسی نقاش سردر قیصریه نیز در این تالار قابل مشاهده است.
تزیینات داخلی کاخ شامل آینهکاریهای قدی، شیشههای رنگی، نقاشیهای دیواری و سایر هنرهای معماری ایرانی است که معماران و هنرمندان آنها را در دیوارها به کار بردهاند و کاخ چهلستون اصفهان را به یکی از برجستهترین آثار باقیمانده از دوره صفوی تبدیل کرده است.
باغ چهل ستون و ثبت جهانی در یونسکو
در سال 2011 میلادی، کمیته میراث جهانی طی نشست سیوپنجم خود، کاخ چهلستون را در کنار سایر باغهای ایرانی از جمله باغ ارم، پاسارگاد و شاهزاده ماهان ثبت کرد. این نهاد این ثبت جهانی را نهتنها به خاطر زیبایی معماری و نقاشیها، بلکه به دلیل نبوغ مهندسی مدیریت آب و الگوی کوشک میانی در اقلیم خشک فلات ایران انجام داد.
مساحت باغ حدود 67.000 متر مربع است و پوشش گیاهی آن شامل درختان کاج ایرانی، نارون و چنار میشود که سایه و خنکی دلپذیری ایجاد میکنند؛ این باغ در اصل بخشی از باغ وسیعتر جهاننما بوده است. این باغ آب را به سه شکل در خود جای داده است: بهصورت راکد در استخر مقابل کاخ، بهصورت جاری در جویهای اطراف برای آبیاری، و بهصورت فواره در چهار مجسمه فوارهدار که در گوشههای استخر قرار دارند.
چهل ستون اصفهان یا قزوین؟
بسیاری از افراد با شنیدن نام چهلستون فقط کاخ چهلستون اصفهان را به یاد میآورند، اما عمارت دیگری با همین اسم در شهر قزوین نیز وجود دارد. کاخ چهلستون قزوین که به عمارت کلاهفرنگی هم معروف است، شاه طهماسب صفوی آن را در اواسط قرن دهم هجری قمری بنا کرد و بعدها در دوره قاجاریه آن را مرمت کردند.
| ویژگی | چهلستون اصفهان | چهلستون قزوین |
|---|---|---|
| دوره ساخت | دوره شاهعباس اول و تکمیل در دوره شاهعباس دوم صفوی | دوره شاه طهماسب صفوی (اواسط قرن 10 هجری قمری) |
| کارکرد اصلی | کاخ پذیرایی و مراسم تشریفاتی و دیدار سفرا | بخشی از مجموعه کاخهای سلطنتی؛ تنها کوشک باقیمانده از مجموعه کاخهای سلطنتی شاه طهماسب |
| نام دیگر | چهلستون (باغ چهلستون) | عمارت کلاه فرنگی |
| موقعیت | اصفهان، میدان امام حسین، خیابان استانداری، در دل باغی سلطنتی | قزوین، مرکز شهر، میدان آزادی (سبزه میدان) |
| وسعت بنا | باغ و کاخ نسبتاً بزرگ با تالار ستوندار و کاخ اصلی | حدود 500 متر مربع |
| معماری | ایوان ستوندار با 20 ستون چوبی بلند که با انعکاس در حوض جلوی کاخ، 40 ستون دیده میشود | بر اساس معماری ایرانی در 2 طبقه ساخته شده است |
| نقاشیهای دیواری | نگارههای بزرگ نبردها و بزمهای دوره صفوی، متأثر از مکتب اصفهان | نقاشیهای دیواری که نمونهای کمنظیر از هنر مکتب قزوین هستند |
| ثبت ملی/جهانی | ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو | ثبت در فهرست آثار ملی ایران در سال 1334 |
| کاربری امروز | موزه و بنای تاریخی گردشگری اصفهان | در سال 2004 به موزه خوشنویسی قزوین تبدیل شد |
راهنمای بازدید از کاخ چهل ستون اصفهان
ساعات بازدید در دو نیمه سال متغییر است و معمولا از ساعت 9 صبح شروع میشود و در بهار تا ساعت 19 میباشد و در طول سال تا ساعت 17 برای علاقه مندان باز است. البته در نظر داشته باشید که مجموعه چهل ستون در ایام تعطیل رسمی و تعطیلات مذهبی مانند تاسوعا و عاشورا تعطیل است. بهترین زمان بازدید روزانه، اوایل صبح و عصرهاست که نور خورشید ملایمتر است و بازدیدکنندگان انعکاس ایوان و ستونها را در استخر مقابل کاخ بهتر میبینند.
آدرس و نحوه دسترسی
اصفهان، میدان امام حسین (دروازه دولت)، خیابان استانداری و باغ چهلستون، این مکان در محله هشتبهشت و در فاصله کوتاهی از میدان نقشجهان قرار دارد.
برای رسیدن به کاخ چهل ستون میتوانید از ایستگاههای مترو و اتوبوس میدان امام حسین استفاده کنید. این ایستگاه در نزدیکی کاخ هستند و با چند دقیقه پیاده روی میرسید.
اگر از عمان راهی اصفهان هستید، پس از بررسی پرواز مسقط به اصفهان میتوانید برنامه بازدید از چهلستون، میدان نقش جهان، چهارباغ و سایر جاذبههای تاریخی شهر را در یک برنامه سفر چندروزه قرار دهید.
برای مسیر بازگشت نیز بهتر است زمان پرواز اصفهان به مسقط را از قبل بررسی کنید، بهخصوص اگر بازدید از جاذبههای مرکز شهر را برای روز آخر سفر گذاشتهاید.
امکانات رفاهی و سوغاتی
در اطراف کاخ پارکینگهای عمومی متعددی وجود دارد و رستورانهای معروف اصفهان مانند رستوران شهرزاد، مطبخ، جارچیباشی در فاصله کمتر از 2 کیلومتری قرار دارند. برای خرید سوغاتی و صنایعدستی اصفهان، بازار قیصریه در میدان نقش جهان بهترین گزینه است که خاتمکاری، میناکاری و گز عرضه میکنند.
جاذبه های اطراف چهل ستون
در فاصله کوتاهی از این کاخ تاریخی، مجموعهای از عمارتها، باغهای سرسبز و بازارهای سنتی قرار دارد که تصویری زنده از هنر و معماری صفوی را به نمایش میگذارند، نمونه برجسته ای از آثار میدان نقش جهان است. نزدیکی این جاذبهها امکان گشتوگذاری آسان و خاطرهانگیز را در مدت کوتاهی فراهم میکند. در جدول زیر به معرفی چند مورد از نزدیکترین جاذبهها میپردازیم.
| جاذبه | زمان و روش رسیدن از کاخ چهلستون |
|---|---|
| موزه هنرهای معاصر اصفهان | حدود 2 تا 5 دقیقه پیادهروی؛ در همان خیابان استانداری، در کمترین فاصله از کاخ |
| موزه تاریخ طبیعی اصفهان | چند دقیقه پیادهروی، در نزدیکی همان محدوده خیابان استانداری |
| کاخ هشتبهشت | حدود 15 تا 20 دقیقه پیادهروی، از طریق خیابان چهارباغ عباسی |
| خیابان چهارباغ عباسی | حدود 5 تا 10 دقیقه پیادهروی تا ابتدای خیابان |
| سیوسهپل | حدود 15 تا 20 دقیقه پیادهروی، در ادامه خیابان چهارباغ تا زایندهرود |
| پل خواجو | کمی دورتر از سیوسهپل؛ بهتر است با تاکسی رفت (حدود 10 تا 15 دقیقه با ماشین) |
| کلیسای وانک (جلفا) | در همان محدوده پل خواجو؛ توصیه میشود با تاکسی رفت (حدود 15 دقیقه با ماشین) |
جمع بندی
کاخ چهلستون در اصفهان، ساخته شاه عباس دوم برای پذیرایی از سفیران و مراسم رسمی است و نامش را از بازتاب بیست ستون چوبی ایوانش در حوض مقابل گرفته است. نقاشیهای دیواری بزرگ آن از نبردهای دربار صفوی، یکی از بهترین نمونههای هنر آن دوران است.
این کاخ اما یکی از بناها در شبکهی سازههای مهم صفوی بود. هنرمندان شیرازی در شکلگیری هنر اصفهانی نقش داشتند و مسیر تجاری شیراز-اصفهان ثروت لازم برای ساحت بازار شیراز مانند بازار وکیل را فراهم میکرد. از سوی دیگر، پیوندی مذهبی اصفهان را به مشهد وصل میکرد: شاه عباس اول، در دورانی که مسیرهای زیارتی نجف و کربلا زیر سلطه عثمانی بود، مشهد را به مقصد اصلی زیارت شیعیان تبدیل کرد و خود بخشی از راه را پیاده طی کرد. این حمایت به توسعه حرم امام رضا (ع) و گنبد طلایی آن انجامید.
به این ترتیب، چهلستون در اصفهان، حرم رضوی در مشهد، و باغهای شیراز سه نقطه از یک شبکه واحدند: پایتختی برای قدرت و هنر، شهری برای هویت مذهبی، و شهری برای ریشههای فرهنگی-ادبی. در مشهد، حرم امام رضا (ع) با گنبد طلایی و موزه آستان قدس رضوی بهترین سند این توجه صفویاند؛ در شیراز نیز مسجد نصیرالملک، باغ ارم و آرامگاه حافظ یادآور همان روح فرهنگی هستند.
اگر قصد دارید در یک سفر چندمقصدی علاوه بر اصفهان از شیراز نیز دیدن کنید، مسافرانی که سفر خود را از عمان آغاز میکنند میتوانند ابتدا گزینههای پرواز مسقط به شیراز را نیز بررسی کنند و سپس مسیر خود را به سمت اصفهان ادامه دهند.
پرسش های متداول
کاخ چهلستون کجاست؟
کاخ چهل ستون چند ستون دارد؟
آیا ورود به چهل ستون هزینه دارد؟
