میدان نقش جهان در 8 بهمن 1313 با شماره 102 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و در اردیبهشت 1358 (1979 میلادی) با شماره 115 به‌عنوان یکی از نخستین آثار ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
نماد این عظمت، خود میدان نقش جهان بود؛ جایی که مسجد شاه، مسجد شیخ لطف‌الله، کاخ عالیقاپو و بازار قیصریه در چهار سوی آن قرار گرفته‌اند و دین، سیاست، هنر و تجارت را در یک نقطه کنار هم جمع کرده‌اند. همین ترکیب بی‌نظیر باعث شد این میدان و شهر اصفهان برای همیشه به عنوان نصف جهان در تاریخ و فرهنگ ایران ثبت شوند.
میدان نقش جهان یکی دیگر از آثار ایرانی مانند باغ ارم شیراز ثبت شده در سازمان بین المللی یونسکو است.
اگر قصد دارید بیشتر با فضای تاریخی و زنده اصفهان آشنا شوید یا برنامه‌ریزی سفر به اصفهان را در ذهن دارید، می‌توانید با بررسی گزینه‌های سفر و خرید بلیط هواپیما، اطلاعات کامل‌تری درباره جاذبه‌های اصفهان و راه‌های دسترسی آسان به آن را بشناسید.
تاریخچه میدان نقش جهان
قبل از دوره صفوی، در محل کنونی میدان، باغ و میدانی با نام نقش جهان وجود داشت. با انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان به دستور شاه عباس اول، ساخت میدان جدید حدود سال 1006 هجری قمری (1598میلادی) آغاز و تا حدود سال 1025 هجری قمری (1629میلادی) ادامه یافت. طراحی و اجرای این مجموعه عظیم با مشارکت معمارانی چون استاد علی‌اکبر اصفهانی و مشاوره شیخ بهایی انجام شد.
هرچند نام رسمی میدان پس از انقلاب به (میدان امام) تغییر یافت، اما مردم و منابع بین‌المللی همچنان آن را بیشتر با نام تاریخی (نقش جهان) می‌شناسند.
ابعاد و مساحت نقش جهان
ساختار این میدان مستطیل‌شکل است و ابعاد آن حدوداً 560 متر طول و 160 متر عرض دارد.
جداره میدان با ردیفی از حجره‌های دوطبقه شکل گرفته و چهار بنای اصلی در اضلاع آن قرار دارند:
• مسجد امام در جنوب
• مسجد شیخ لطف‌الله در شرق
• کاخ عالیقاپو در غرب
• سردر قیصریه در شمال
ترکیب میدان از نظر هندسی بسیار جالب است، بناهای اصلی هرکدام شخصیت ظاهری خاص خود را دارند اما با تناسب رنگ و کاشی کاری‌های تزئینی هماهنگی خاصی با میدان ایجاد کرده‌اند.
مسجد امام
در گذشته به این مکان مسجد جامع عباسی یا مسجد شاه نیز می‌گفتند. ساخت آن در دوره حکومت شاه عباس اول آغاز شد و تزئینات آن توسط جانشینان بعدی کامل شد.
ورودی مسجد رو به میدان است، اما محور شبستان و گنبد برای هماهنگی با جهت قبله چرخیده است. این چرخش هوشمندانه، یکی از بهترین راه‌حل‌های معماری در این بنا به شمار می‌رود و اوج شکوه هنر و معماری سازندگان را به نمایش می‌گذارد.
کاشی‌کاری‌های هفت‌رنگ، کتیبه‌های خوشنویسی، ایوانهای بلند، مناره‌های فیروزه‌ای بزرگ از مهمترین ویژگی‌های مسجد امام هستند.
مسجد شیخ لطف الله
مسجد شیخ لطف‌الله یکی از زیباترین و خاص‌ترین بناهای میدان نقش جهان است که در ضلع شرقی میدان قرار دارد. این مسجد از نظر اندازه کوچک‌تر از مسجد امام است و کاملاً با آن تفاوت دارد.
ساخت این بنا در سال 1011 هجری قمری به دستور شاه عباس اول آغاز شد و حدود 17 سال بعد به پایان رسید. مسجد به نام شیخ لطف‌الله جبل‌عاملی، عالم شیعه و پدرزن شاه عباس، نام‌گذاری شده است. برخلاف مساجد جامع، این مسجد برای استفاده عموم مردم ساخته نشده بود و مختص خانواده سلطنتی و درباریان بود. به همین دلیل نه صحن دارد و نه مناره.
ورودی مسجد با کتیبه‌های خوشنویسی و کاشی‌کاری‌های ظریف آراسته شده است. پس از عبور از یک راهروی چرخان و نسبتاً طولانی، بازدیدکننده وارد فضای گنبدخانه می‌شود. این طراحی هوشمندانه باعث می‌شود نور به‌صورت کنترل‌شده وارد فضا شود و حس آرامش و تمرکز بیشتری ایجاد کند.
کاخ عالی قاپو
کاخ عالیقاپو در ضلع غربی میدان نقش جهان قرار دارد و یکی از مهمترین نمادهای قدرت سیاسی دوره صفوی به شمار می‌رود. این عمارت درواقع دروازه و ورودی اصلی مجموعه دولت‌خانه و باغ‌های سلطنتی بود و نام آن به معنای درگاه عالی است.
ساخت عالیقاپو در اوایل قرن یازدهم هجری و به دستور شاه عباس اول آغاز شد. شاه و مهمانان ویژه او می‌توانستند از ایوان ستون‌دار و مرتفع این بنا، بازی چوگان، مراسم رسمی، رژه نظامیان و رفت‌وآمد مردم را تماشا کنند.
این عمارت در چند طبقه ساخته شده و هر طبقه کاربری خاص خود را داشته است. معروف‌ترین بخش داخلی، تالار موسیقی است که با گچ‌بری‌های بسیار ظریف و هنرمندانه تزئین شده.
ایوان عالیقاپو با ستون‌های چوبی بلند و باریک، یکی از شناخته‌شده‌ترین تصاویر معماری اصفهان است. این ایوان از نظر عملکردی نیز نقطه اتصال میان فضای خصوصی حکومت و فضای عمومی میدان بوده است.
سر در قیصریه و بازار اصفهان
در ضلع شمالی میدان نقش جهان، سردر قیصریه قرار دارد که ورودی اصلی یکی از مهمترین و قدیمی‌ترین بازارهای سنتی ایران، یعنی بازار قیصریه اصفهان است. این بنا به دستور شاه عباس اول صفوی و با معماری استاد علی‌اکبر اصفهانی ساخته شده و از نظر موقعیت و طراحی، نقش مهمی در پیوند میدان با شبکه تجاری شهر ایفا می‌کند.
سردر قیصریه شامل یک دروازه اصلی، چند ورودی فرعی و یک حوض در بخش میانی است. سقف داخلی آن با کاشی‌های آجری رنگارنگ و مقرنس (مقرنس نوعی سبک تزیئین سه‌بعدی و حجمی) تزئین شده که جلوه‌ای باشکوه به فضا بخشیده است.
دیواره‌ها و بخش‌های بیرونی سردر نیز با نقاشی صحنه‌هایی از زندگی درباری، شکار و نمادهای قدرت شاه عباس را به تصویر می‌کشند و از داخل میدان به‌خوبی قابل مشاهده‌اند.
بازار قیصریه که از پشت این سردر آغاز می‌شود، هنوز هم یکی از فعال‌ترین مراکز عرضه صنایع دستی اصفهان است. این تداوم کاربری تجاری از دوره صفوی تا امروز، بازار قیصریه را به نمونه‌ای زنده از پیوند میان معماری تاریخی و زندگی روزمره تبدیل کرده است.
چوگان و آیین‌های عمومی میدان نقش جهان
میدان نقش جهان در دوره صفوی نه تنها یک فضای معماری و شهری، بلکه محل برگزاری آیین‌ها و رویدادهای مهم اجتماعی و سیاسی بود. یکی از شناخته‌شده‌ترین این رویدادها، بازی چوگان است. این میدان قدیمی‌ترین محل ثبت شده برای برگزاری مسابقات چوگان در ایران به شمار می‌رود. شاه عباس و درباریان از ایوان عالیقاپو به تماشای بازی می‌نشستند و مردم عادی نیز در اطراف میدان شاهد این رقابت‌ها بودند.
علاوه بر چوگان، مراسم دیگری نیز به‌طور منظم در میدان برگزار می‌شد. از جمله می‌توان به مراسم استقبال از شاه و مهمانان خارجی، جشن‌های نوروز، رژه نظامیان و آیین‌های رسمی دربار اشاره کرد. این رویدادها میدان را به صحنه‌ای برای نمایش قدرت سیاسی، شکوه دربار و پیوند میان حکومت و مردم تبدیل کرده بود.
در روزهای عادی مردم برای خریدهای روزانه، دیدار با یکدیگر و گشت‌وگذار به آنجا می‌آمدند. این ترکیب میان مراسم تشریفاتی و زندگی روزمره باعث می‌شد افراد از طبقات مختلف اجتماعی بتوانند در بسیاری از رویدادها شرکت کنند یا حداقل تماشاگر باشند.
حجره ها و صنایع دستی
میدان نقش جهان از چهار طرف با حدود 200 حجره دوطبقه احاطه شده است. طبقه همکف همچنان محل عرضه صنایع دستی اصفهان است و یکی از زنده‌ترین مراکز خرید هنرهای سنتی کشور محسوب می‌شود.
طبقه دوم در گذشته محل سکونت موقت بازاریان و تماشای مراسم میدان بود. در سال‌های اخیر عملیات ساماندهی و مرمت غرفه‌های طبقه فوقانی آغاز شده و بخشی از آن با نظارت میراث فرهنگی و مشارکت بخش خصوصی برای کاربری فرهنگی در حال احیا است. ورود عمومی به طبقه دوم همچنان محدود و تحت ضوابط حفاظتی انجام می‌شود.
صنایع دستی اصفهان نقشی اساسی در هویت میدان دارند و خرید و فروش هنرهای سنتی رابطه‌ای زنده میان میراث معماری و مهارت هنری است.
صنایع دستی که در حجره ها قابل خرید هستند:
• خاتم‌کاری
• میناکاری
• قلم‌زنی
• فیروزه‌کوبی
• مسگری و مس و پرداز
• قلمکاری
• ترمه و پارچه‌های سنتی
• نگارگری و مینیاتور
• منبت‌کاری و معرق
• ملیله‌کاری، طلاکاری و زیورآلات سنتی
• قالی، گلیم و تابلوفرش
دوره افول و بازسازی میدان نقش جهان
پس از پایان دوره طلایی صفوی و شروع آشفتگی‌های سیاسی و بعد از آن شروع دوره قاجاریه بسیاری از اجزا میدان و بناهای اطراف مانند: عمارت نقارخانه، ساعت اروپایی، مدرسه شیخ لطف‌الله و… آسیب دیدند و حتی به طور کلی نابود شدند.
با این حال، پایه و اساس اصلی میدان و چهار بنای شاخص آن دوام آوردند. در دوره معاصر تعمیرات گسترده‌ای برای ترمیم بناها انجام شده است و این تعمیرات شامل استحکام بخشی، نگهداری کاشی‌ها، بازسازی بخش‌های فرسوده و رسیدگی به اجزای چوبی و گچی بوده است.
جاهای دیدنی اطراف میدان نقش جهان
خانه های تاریخی اصفهان
خانه های تاریخی اصفهان آثار ارزشمند معماری ایرانی هستند که بیشتر به دوره‌های صفوی، زندیه و قاجار تعلق دارند. این خانه‌ها با حیاط مرکزی، حوض، اندرونی و بیرونی، شاه‌نشین، ارسی‌های رنگی و تزئیناتی مانند گچ‌بری و آینه‌کاری شناخته می‌شوند. معماری آن‌ها علاوه بر زیبایی، با آب‌وهوای گرم و خشک اصفهان و حفظ حریم خصوصی خانواده‌ها هماهنگ بوده است. الگو این سبک از خانه سازی در دوره‌های بعد از صفوی به خصوص زمان قاجار و بعد از آن بسیار محبوب بود و رونق بسیاری یافت. به طوری که در سراسر ایران در شهرهای مانند شیراز، کاشان، قزوین و تهران تعداد زیادی از این خانه‌ها ساخته شد.
این خانه‌ها در محله‌هایی مانند جلفا، دردشت، سنبلستان و اطراف میدان نقش جهان قرار دارند. امروزه برخی از آن‌ها به موزه، بوتیک‌هتل و مراکز فرهنگی تبدیل شده‌اند و بازدید از آن‌ها فرصتی برای آشنایی با سبک زندگی و هنر معماری در گذشته است. نزدیک‌ترین خانه‌ها به میدان نقش جهان به همراه فاصله در ادامه گفته شده.
- خانه مشروطیت 950 متر
- خانه ملاباشی 1.6 کیلومتر
- خانه یداللهی 1.5 کیلومتر
جمع بندی
میدان نقش جهان یکی از کامل‌ترین و هماهنگ‌ترین نمونه‌های فضای شهری تاریخی در ایران و حتی جهان به شمار می‌رود. این مجموعه با پیوند هوشمندانه میان عناصر مذهبی (مسجد امام و مسجد شیخ لطف‌الله)، سیاسی (کاخ عالیقاپو)، تجاری (بازار قیصریه) و اجتماعی (فضای برگزاری آیین‌ها و زندگی روزمره)، تصویری واضح از تفکر شهرسازی دوره صفوی ارائه می‌دهد.
قدم‌زدن کنار سی و سه پل می‌تواند بخش متفاوتی از برنامه گردش همان روز باشد؛ برای رفتن از میدان تا پل باید زمان جداگانه‌ای در نظر گرفت.
هنر شهرسازی صفوی به اصفهان محدود نمی‌شود اگر به شیراز سفر کنیم، ردپای همین تفکر را در ابعادی دیگر و در دوره‌های متفاوت تاریخی می‌بینیم؛ از عظمت و نظم شهرسازی تخت جمشید در دل تمدن هخامنشی گرفته تا پویایی و رنگارنگی بازار وکیل که همچنان نبض تجارت و زندگی روزمره شیرازی‌ها را در خود دارد.
برای ادامه گردش در جاهای دیدنی اصفهان، می‌توان بناهای نزدیک به میدان را در یک نوبت و مقصدهای دورتر را در روز دیگری قرار داد.
سوالات متداول
میدان نقش جهان کجاست و چه زمانی ساخته شد؟
بناهای اصلی میدان نقش جهان کدامند؟
آیا میدان نقش جهان در لیست یونسکو است؟
