باغ ایرانی تهران، که با نامهای بوستان باغ ایرانی و باغ ایرانی دهونک هم شناخته میشود، یکی از معدود نمونههای بازسازیشده معماری باغسازی ایرانی در تهران است. این باغ 3 هکتاری در محله دهونک و در منطقه 3 شهرداری تهران قرار دارد.
ویژگی معروف باغ ایرانی تهران، جشنواره سالانه لاله در فصل بهار است که هزاران بوته لاله رنگارنگ را در کنار چهارباغ، کوشک مرکزی و آبراههای سنگفرششده به نمایش میگذارد. در ادامه این راهنما، راههای دسترسی، ساعت کاری و پاسخ به رایجترین سردرگمیهای موجود درباره آن را میخوانید.
باغ ایرانی تهران در یک نگاه
| موضوع | اطلاعات |
|---|---|
| نام | باغ ایرانی تهران (بوستان مهندس مختاری) |
| آدرس | تهران، منطقه 3، محله ده ونک، خیابان شیخ بهایی شمالی، 20 متری پیروزان، کوچه شهید صابری |
| مساحت تقریبی | حدود 3 هکتار |
| مساحت فضای سبز | حدود 2 هکتار |
| تاریخچه | بخشی از باغ مستوفیالممالک متعلق به میرزا حسنخان مستوفیالممالک در دوره قاجار؛ ثبت در فهرست آثار ملی در سال 1381؛ خریداری و مرمت توسط شهرداری تهران و طراحی مجدد با الهام از باغسازی ایرانی توسط مهندس علیمحمد مختاری |
| سال افتتاح/بازسازی | حدود 1391 (بازسازی و افتتاح به عنوان باغ ایرانی) |
| ویژگیهای معماری | الگوی چهارباغ، تقارن هندسی، حوض میانی، آبراهها و فوارهها، سردرهای قوسی، سازههای مشبک سنتی، کوشک |
| درختان کهنسال | چنار، نارون، سرو، کاج، اقاقیا، زبانگنجشک و درختان میوه مانند توت، خرمالو، انار و گردو با قدمت 150 تا 250 سال |
| بخشهای اصلی | 11 بخش شامل بیکرانگی، طبیعت، شعر، باغ درون، بهشت یک، بهشت دو، تنهایی، آرامش، دو رنگ، خاطره و اسطوره در دو محور سروستان و چنارستان |
| ساعت کاری تقریبی | از 6 صبح تا 23 ( کتابخانه 8 تا 16) |
| هزینه ورود | رایگان |
| امکانات | کتابخانه، فضای بازی کودکان، زمینهای ورزشی، نیمکت، آبنما، پارکینگ |
| نزدیکترین مترو | ایستگاههای شهید حقانی یا قلهک (سپس تاکسی یا اتوبوس) |
چرا باغ ایرانی تهران را ببینیم؟
باغ ایرانی یکی از جاهای دیدنی تهران برای کسانی است که فضای سبز، معماری سنتی و عکاسی را در یک مقصد میخواهند. ویژگیهایی همچون مسیرهای سبز، لالهها، حوضها، سردر ورودی و درختان قدیمی، همگی نکاتی است که این باغ را در تهران به محلی برای گشت و گذار تبدیل کرده است. مهمترین دلیل دیدن این باغ جشنواره لاله است که در ادامه به آن میپردازیم.
جشنواره گل لاله در تهران
به رسم هر ساله با آغاز سال نو و رسیدن فصل بهار، جشنوارهای در این باغ به نام جشنواره لالهها برگزار میشود. این جشن معمولا از اوایل فروردین تا اواسط اردیبهشت ماه ادامه دارد و در تعطیلات عید نوروز یکی از پربازدیدترین جاهای دیدنی تهران است و به عنوان (هلند کوچک تهران) معروف است.
نکته قابل توجه باغ ایرانی این است که برخلاف سایر باغهای تهران، ورود به باغ کاملا در طول سال حتی در جشنواره رایگان است؛ گل لاله از قدیم در فرهنگ و ادبیات ایران جای داشته و به عنوان یکی از نمادهای ملی در نظر گرفته میشود.
نام خیابان لالهزار تهران نیز از باغ تاریخی لالهزار دوره قاجار گرفته شده، که ناصرالدینشاه آن را به خیابانی شبیه شانزهلیزه تبدیل کرد. جشنواره امروزی در باغ ایرانی ادامه همین علاقه دیرینه است و هر سال با افزایش تنوع رنگها و استقبال گسترده خانوادهها، عکاسان و دوستداران طبیعت همراه میشود. در سالهای اخیر تعداد گلها تا 250 هزار شاخه در رنگهای گوناگون گزارش شده. در ادامه سرگذشت کامل این باغ را بررسی میکنیم.
تاریخچه باغ ایرانی تهران
اراضی دهونک در دوره ناصرالدین شاه جزو املاک سلطنتی بود. میرزا یوسف خان مستوفیالممالک (صدراعظم ناصرالدینشاه) این اراضی را از شاه خریداری کرد و با حفر چندین رشته قنات، آن را آباد کرد. او حدود سال 1284 قمری (1867 میلادی) باغ شخصی خود را در این محل ساخت.
باغ در ابتدا حدود 8 هکتار وسعت داشت و به باغ مستوفی معروف بود. این باغ بهتدریج تقسیم شد و بخشهایی از آن به افراد دیگر واگذار گردید، در حالی که بخشی از آن تا دهههای بعد همچنان در اختیار خاندان مستوفی باقی ماند. پس از دورههای تاریخی مختلف در نهایت در سال 1381 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و تبدیل به بوستان عمومی شد.
اجرای طرح بازسازی بر اساس الگوی باغ ایرانی از سال 1387 شروع شد و در شهریور 1391 به پایان رسید و به عنوان بوستان باغ ایرانی افتتاح شد. طراحی آن توسط مهندس مختاری، مدیرعامل وقت سازمان بوستانها و فضای سبز شهرداری تهران، با الهام از باغهای سنتی ایرانی شامل الگوی چهارباغ، حوض میانی، آبراهها، کوشک و سردرهای قوسی انجام گرفت.
حدود یک سال بعد، شورای شهر تهران نام باغ را به بوستان مهندس علیمحمد مختاری تغییر داد، و سر در بوستان تابلو آن همچنان هست منتهی در میان مردم نام باغ ایرانی رایج است. امروزه این باغ یکی از نمونههای موفق احیای الگوی باغ ایرانی در تهران معاصر محسوب میشود و هر بهار با جشنواره لالهها جلوهای تازه پیدا میکند.
بخش های مختلف باغ
طراحی باغ بر پایه الگوی سنتی ایرانی است: محورهای اصلی عمود بر هم، آبراههای سنگفرششده، و یک ساختمان مرکزی. در محور شمالی-جنوبی باغ، از الگوی معماری باغ چهلستون بهره گرفته شده و در محور شرقی-غربی، از طرح باغ فین کاشان الگو گرفتهاند.
کوشک مرکزی باغ ایرانی در بخش شمالی باغ قرار دارد و یکی از عناصر اصلی معماری آن محسوب میشود. این بنا در بازسازی باغ به جای کوشک قدیمی قاجاری ساخته شده است. بخش زیادی از کوشک قدیمی که در میانه باغ بود، تخریب شده بود و امکان باسازی نداشت به همین علت یک بنای دیگر در بخش شمالی ساخته شد.
کوشک مرکزی باغ ایرانی ساختمانی دو طبقه با سقف شیروانی و نمای آجری است و در مقابل آن حوضی مستطیلشکل قرار دارد. در طبقه اول ایوان بزرگی دارد که منظره جذابی به کل باغ دارد. تمام آبراههها و محورهای اصلی باغ، از جمله چنارستان و سروستان، به این کوشک ختم میشوند.
در ابتدا این بنا بهعنوان رستوران و چایخانه مورد استفاده قرار میگرفت. بعدها کاربری آن تغییر کرد و بخشی از آن به کتابخانه تبدیل شد و بخش دیگر به امور اداری و مدیریت بوستان اختصاص یافت. این کوشک با الهام از معماری سنتی باغهای ایرانی طراحی شده و نقش نقطه مرکزی باغ را ایفا میکند.
در اطراف باغ نیز زمین بازی کودکان و یک زمین ورزشی روباز قرار دارد که از دیگر بخشهای باغ هستند و برای بازدید خانوادگی مناسب هستند.
رستوران های اطراف باغ
| نام | نوع | فاصله تقریبی | آدرس | ویژگی خاص |
|---|---|---|---|---|
| رستوران سنتی ترمه | ایرانی سنتی | 1km | شیخ بهایی، کولیوند | فضای سنتی و غذای ایرانی اصیل |
| تهچین بار | ایرانی (تخصص ته چین) | 2km | میدان شیخ بهایی | تخصص انواع ته چین |
| کافهتوکافه | کافه | 2km | خیابان عطار نزدیک میدان ونک | فضای دنج با دیوار شیشهای |
| سام کافه | کافه | 2.5km | میدان ونک | محبوب برای صبحانه و قهوه |
| کبابسرای ده ونک | کباب | 1km | سئول، بین خدامی و نسترن | کباب تازه و محلی |
| کافه رستوران همیشه | کافه رستوران | 500m | شیخ بهایی شمالی، ده ونک | نزدیکترین گزینه به باغ |
| رستوران ستاره ونک | سوشی / مختلط | 1.5km | سئول، بین خدامی و نسترن | منوی متنوع سوشی |
| سفرهخانه باربد | سفرهخانه سنتی | 1km | محدوده ونک | فضای سنتی سفرهخانهای |
مقایسه با سایر باغ های ایران
باغهای سنتی ایرانی از یک الگوی مشترک پیروی میکنند: طرحی متقارن به نام «چهارباغ» که در آن آب و درختان نقش اصلی دارند و کوشک یا بنای اصلی در مرکز باغ قرار میگیرد. باغ گلستان تهران، باغ فین کاشان و باغ ارم شیراز هرکدام نمونهای از این سبک هستند، اما هرکدام مسیر متفاوتی را طی کردهاند.
باغ فین کاشان بیشترین شباهت را به الگوی سنتی باغ ایرانی دارد. آب آن بهطور طبیعی و بدون پمپ از یک چشمه جاری میشود، محورها کاملاً متقارن هستند و کوشک تاریخی آن هنوز در جای اصلی خود باقی مانده است.
باغ گلستان تهران بیشتر به یک کاخ تاریخی شباهت دارد تا یک باغ ساده. در دوران قاجار، ساختمانهای بزرگ و معماری اروپایی به آن اضافه شد و بیشتر برای مراسم رسمی و سلطنتی استفاده میشد؛ به همین دلیل کمی از حالت اصیل باغ ایرانی فاصله گرفته است.
باغ ارم شیراز از نظر طرح کلی به الگوی سنتی نزدیک است، اما امروزه بیشتر بهعنوان یک باغ گیاهشناسی شناخته میشود. تنوع گیاهی آن بسیار بیشتر از باغهای سنتی است و همین موضوع آن را متفاوت میکند.
بهطور خلاصه، هر سه باغ در استفاده از آب، درخت و بنای مرکزی مشترکاند، اما باغ فین به سنت اصیل نزدیکتر مانده، باغ گلستان بیشتر جنبه تاریخی-سیاسی پیدا کرده، و باغ ارم بیشتر به سمت کارکرد علمی و گردشگری رفته است.
جدول مقایسه
| ویژگی | الگوی کلی باغ ایرانی | باغ گلستان (تهران) | باغ فین (کاشان) | باغ ارم (شیراز) |
| طرح کلی | چهارباغ با محور اصلی متقارن و تقسیم به چهار بخش | محور اصلی حفظ شده اما تقارن کامل چهارباغ بهدلیل ساختوسازهای بعدی از بین رفته | نمونهای کامل و اصیل از طرح چهارباغ با تقارن دقیق | محور مرکزی مشخص اما تقارن چهارباغ کلاسیک کمرنگتر شده |
| عنصر آب | جریان آب از نقطهای مرتفع بهصورت نمادین (بهشت) | حوضها ایستا هستند و جریان طبیعی مانند الگوی اصلی ندارند | کاملاً منطبق با الگو؛ آب با فشار طبیعی از چشمه جاری میشود | نهر مرکزی وجود دارد ولی فشار و منبع طبیعی مثل فین ندارد |
| کوشک مرکزی | کوشک در نقطه تقاطع محورها نماد مرکز جهان | کاخ گلستان بهجای کوشک ساده مجموعهای گسترده و کاخمانند است | کوشک صفوی دقیقاً در محل کلاسیک خود قرار دارد | کوشک ارم در انتهای محور نه در مرکز هندسی |
| پوشش گیاهی | ترکیب درختان سایهانداز (چنار سرو) و میوه نمادین از باغ بهشت | بیشتر تزئینی و شهری (چنار و کاج) | نزدیکتر به الگو با درختان میوه و سرو فراوان | تنوع گیاهی بسیار بیشتر از الگوی سنتی (گیاهان غیربومی و علمی) |
| کارکرد نمادین | بازتاب بهشت زمینی و قدرت الهی-سلطنتی | کارکرد سیاسی و سلطنتی برجستهتر از کارکرد نمادین باغ | کارکرد نمادین و مذهبی به الگوی اصلی نزدیکتر | کارکرد علمی و گیاهشناسی جایگزین کارکرد نمادین شده |
جمع بندی
باغ ایرانی تهران، با قدمت و طبیعتی که در دل شهر حفظ کرده، نمونهای دیگر از باغسازی سنتی است؛ فضایی که نشان میدهد حتی در پایتخت شلوغ نیز میتوان ردی از هنر باغسازی ایرانی یافت. اما اگر به این هنر علاقهمندید، سفر شما نباید به تهران ختم شود.
برای تجربهای کاملتر از باغسازی و معماری ایرانی، سفر به شیراز و اصفهان پیشنهاد میشود. در شیراز، علاوه بر باغ ارم که پیشتر به آن اشاره شد، جاهای دیدنی مانند تخت جمشید، حافظیه، سعدیه و مسجد نصیرالملک تجربهای فرهنگی و تاریخی عمیقتر ارائه میدهند. گشتوگذار در بازار وکیل شیراز نیز فرصتی است برای آشنایی با صنایعدستی، ادویهجات و معماری سرپوشیده زیبای دوران زندیه.
در ادامه مسیر، اصفهان با میدان نقش جهان، مسجد شیخلطفالله، کاخ چهلستون و سی و سه پل، تکمیلکننده این سفر فرهنگی خواهند بود؛ شهری که در کنار شکوه معماری اسلامی، نمونههای ارزشمندی از باغهای ایرانی مانند باغ چهلستون را نیز در خود جای داده است.
به این ترتیب، مسیر تهران، شیراز و اصفهان میتواند یک سفر کامل برای علاقهمندان به باغهای ایرانی، معماری تاریخی و بازارهای سنتی ایران باشد؛ سفری که از باغ دهونک در تهران آغاز میشود و در میان کوشکهای شیراز و شکوه اصفهان به اوج میرسد.
سوالات متداول
1- زمان برگزاری جشنواره لالهها چه موقع است ؟
2- قیمت بلیط باغ ایرانی چقدر است؟
3. باغ ایرانی کجاست و تا کی باز است؟
