خانه های تاریخی اصفهان | راهنمای بازدید تاریخچه و مسیر دسترسی

خانه های تاریخی اصفهان مجموعه‌ای از بناهای مسکونی از دوره‌های صفوی، زندیه و قاجار هستند که بخشی از آنها تا امروز در بافت تاریخی شهر اصفهان همچنان حضور دارند. خانه های تاریخی اصفهان شیوه زندگی خانواده‌ها، ساختار اجتماعی محله‌ها، معماری و شیوه ساختمان‌سازی و هنرهای تزئینی را به نمایش می‌گذارند. این خانه‌ها شما را با حیاط مرکزی، ارسی، گچ‌بری، آینه‌کاری و نقاشی دیواری آشنا می‌کنند و تحول معماری مسکونی ایران را در نمونه‌های واقعی نشان می‌دهد.

برای برنامه‌ریزی سفر و تهیه بلیط هواپیما قبل از سفر به اصفهان تا انتهای مقاله با ما همراه شوید. در این مقاله خانه های تاریخی اصفهان را بر اساس دوره ساخت، محله، اجزای معماری، کاربرد امروزی و شرایط بازدید معرفی می‌کنیم. بخش پایانی مقاله هم به مسیرهای پیشنهادی، زمان‌بندی، بازدید از جاهای دیدنی اصفهان اختصاص دارد.

خانه های تاریخی اصفهان در طول تاریخ

خانه های تاریخی اصفهان از دوران صفویه تا قاجار شکل گرفته‌اند و نمونه‌های عالی از معماری مسکونی ایرانی با حیاط مرکزی، ارسی، گچ‌بری و آینه‌کاری هستند. بسیاری از آن‌ها در محله‌های تاریخی مانند جلفا و بیدآباد هنوز پابرجا و قابل بازدیدند. این خانه‌ها در طول تاریخ شاهد تغییرات، تخریب و تعمیرات فراوانی بودند که در ادامه با آنها بیشتر آشنا می‌شویم.

دوره صفوی

با انتقال پایتخت صفوی به اصفهان در دوره شاه‌عباس اول، شهر در اطراف میدان نقش جهان و خیابان چهارباغ گسترش یافت. درباریان، بازرگانان، روحانیان و بزرگان در این دوره خانه‌هایی ساختند که بنیاد معماری آن‌ها بر حیاط مرکزی، تالار و ارسی استوار بود. در همین دوره گروهی از ارامنه جلفای آذربایجان به اصفهان منتقل شدند و محله جلفای نو را تشکیل دادند. خانه‌های ارامنه این محله معماری ایرانی را در کنار نمادهای فرهنگی مسیحی نشان می‌دهند.

دوره زندیه و قاجار

بخشی از خانه‌ها در دوره‌های بعد مرمت یا تکمیل شد. خانه ملاباشی عناصر سه دوره صفوی، زندیه و قاجار را در یک بنا جای داده است. در دوره قاجار گچ‌بری، آینه‌کاری، نقاشی روی گچ، شیشه‌کاری ارسی و منبت‌کاری در خانه‌های بزرگان اصفهان به‌کار رفت و تالارها و اتاق‌های پنج‌دری و هفت‌دری با این هنرها تزئین شد.

دوران معاصر

احداث خیابان‌ها، فروش و تقسیم ملک، تغییر مالکیت و ورود نهادهای دولتی بر شکل امروز خانه‌ها اثر گذاشت. خیابان ملک بزرگ‌تر شد و بخشی از انگورستان ملک از میان رفت. مساحت خانه اژه‌ای‌ها از بیش از 2000 متر مربع به 500 متر مربع رسید. در دهه 50 خورشیدی، دولت شماری از خانه‌ها را خرید و آنها را در فهرست آثار ملی ثبت کرد و در دهه 80 مرمت یافتند و کاربرد خود را به موزه، اقامتگاه، کافه‌رستوران و فضای دانشگاهی تغییر دادند.

خانه های تاریخی اصفهان کجا هستند؟

خانه های تاریخی اصفهان در یک نقطه نیستند و در چند محله پراکنده‌اند. آشنایی با این محله‌ها به برنامه‌ریزی و یافتن مسیر بازدید کمک می‌کند.

• هارونیه و میدان عتیق: خانه مشیرالملک و خانه اژه‌ای‌ها در این محدوده قرار دارند.
• خیابان ملک و پاقلعه: خانه ملاباشی و انگورستان ملک در این محله واقع‌اند.
• سنبلستان: خانه بخردی و خانه یداللهی به این محله تعلق دارند.
• چهارباغ پایین و چهارراه تختی: خانه دهدشتی (کافه)، خانه شیخ‌الاسلام و خانه حاج رسولی‌ها در این محدوده ساخته شده‌اند.
• خیابان عبدالرزاق و ابن‌سینا: خانه اعلم، خانه امین‌التجار، خانه جواهری و خانه قزوینی‌ها در این منطقه قرار دارند.
• دردشت: خانه نیلفروشان در کنار حمام دردشت قرار دارد.
• ضلع شرقی میدان نقش جهان: خانه مشروطه در خیابان نشاط و کوچه مقصودبیک واقع است.
• جلفا: خانه سوکیاس، خانه داوید و خانه مارتا پیترز در محله ارامنه قرار دارند.

ویژگی‌های معماری خانه های تاریخی اصفهان

اتاق‌ها، تالارها و ایوان‌ها دور حیاط ساخته می‌شدند. حیاط راه ارتباطی میان بخش‌های خانه بود و نور، هوا و آب را به فضاهای اطراف می‌رساند. حوض، باغچه و درخت نیز در حیاط نقش تزئینات خانه را داشتند. این الگو حریم خانواده را از کوچه جدا می‌کرد. خانه یداللهی نمونه‌ای است که حوض آن در ضلع شمالی و باغچه آن در بخش جنوبی حیاط قرار دارد.

اندرونی و بیرونی

در خانه‌های اعیان دو حیاط وجود داشت. حیاط بیرونی برای پذیرایی از مهمان به‌کار می‌رفت و حیاط اندرونی به زندگی خصوصی خانواده اختصاص داشت. خانه‌های ملاباشی، مشروطه و بخردی از نمونه‌های مهمی هستند که این سبک معماری را پیاده سازی کردند. میزان تفکیک این دو بخش به دوره ساخت، جایگاه اجتماعی مالک و اندازه خانه بستگی داشت.

تابستان‌نشین و زمستان‌نشین

خانه‌ها برای هر فصل فضایی داشتند. زمستان‌نشین در سمتی قرار می‌گرفت که آفتاب زمستان بیشتر به آن می‌تابد و تابستان‌نشین در سمتی که سایه داشت. شاه‌نشین زمستانی انگورستان ملک و تفکیک فضاهای تابستانی و زمستانی در خانه حاج رسولی‌ها، نمونه‌هایی از توجه به شرایط اقلیمی در معماری خانه‌های تاریخی اصفهان هستند.

ارسی

ارسی پنجره‌ای چوبی است که لنگه‌های آن با شیشه‌های رنگی و گره‌چینی ساخته می‌شود و به‌صورت کشویی بالا و پایین می‌رود. نور خورشید پس از عبور از شیشه‌های رنگی رنگ و طرح خود را بر کف و دیوار اتاق می‌اندازد. ارسی نه‌لنگه خانه‌های مشیرالملک و ملاباشی و شیشه‌کاری اتاق هفت‌دری خانه مشروطه از نمونه‌های شاخص هنر ارسی‌سازی و شیشه‌کاری در خانه‌های تاریخی اصفهان هستند.

شاه‌نشین، تالار و اتاق‌های چنددری

شاه‌نشین در تالار، جایگاه پذیرایی و گردهمایی بود. اتاق‌ها بر پایه شمار درها (دریچه یا پنجره) نام می‌گیرند؛ سه‌دری، پنج‌دری، هفت‌دری و نه‌دری از این گونه‌اند. اتاق پنج‌دری در خانه‌های اعلم، انگورستان ملک و ملاباشی، اتاق هفت‌دری در خانه مشروطه و اتاق نه‌دری در خانه ملاباشی نمونه‌های این نام‌گذاری هستند. تفاوت اتاق‌های سه‌دری، پنج‌دری و نه‌دری در معماری ایرانی، بیشتر به تعداد بازشوهای رو به نمای اتاق، ابعاد فضا و کاربرد آن مربوط می‌شود. این اتاق‌ها در خانه‌های سنتی کاشان نیز دیده می‌شوند.

اتاق سه‌دری

معمولاً کوچک‌تر و جمع‌وجورتر از پنج‌دری است. از این فضا برای خواب، استراحت یا استفاده روزمره اعضای خانواده استفاده می‌کردند. این اتاق‌ها اغلب در بخش‌های خصوصی‌تر (انتهای عمارت) خانه قرار داشتند.

چرا تعداد درها اهمیت داشت؟

در اصطلاح معماری سنتی ایران، واژه دری لزوماً به معنای درِ ورودی نیست؛ بلکه معمولاً به بازشوهای متوالی، در نمای اتاق اشاره دارد. این بازشوها ممکن بود در و پنجره‌های چوبی یا ارسی باشند.

تعداد بازشوها بر عرض اتاق، نورگیری، تهویه، ارتباط با حیاط و تناسبات نمای ساختمان تأثیر می‌گذاشت. بااین‌حال، کاربرد هر اتاق به دوره تاریخی، نوع بنا و شیوه زندگی ساکنان نیز بستگی داشت؛ بنابراین، هر پنج‌دری الزاماً اتاق پذیرایی و هر سه‌دری صرفا اتاق خواب نبود. برای مثال در خانه‌های کوچک‌تر اتاق سه دری برای پذیرایی استفاده می‌شد.

حوض‌خانه، سرداب و بادگیر

حوض‌خانه به عنوان فضایی که در تابستان دمای اتاق‌ها را کاهش می‌داد نقش داشت. سرداب در زیر بنا ساخته می‌شد و بادگیر هوا را به درون بنا هدایت می‌کرد.

هنرهای تزئینی به کار رفته در خانه های تاریخی اصفهان

• گچ‌بری
• آینه‌کاری
• نقاشی روی گچ و سبک شیر و شکر
• شیشه‌کاری و گره‌چینی
• منبت‌کاری و حجاری
• نقاشی دیواری لاجوردی

جدول خانه های تاریخی اصفهان

معرفی خانه های تاریخی اصفهان

خانه های تاریخی اصفهان، تصویری از معماری، هنر و شیوه زندگی مردم این شهر در دوره‌های گذشته هستند. حیاط‌های مرکزی، حوض‌های آب، پنجره‌های ارسی و تزئینات ظریف، از ویژگی‌های مشترک از این بناها به شمار می‌روند. با این‌حال، هر خانه معماری و تاریخ خاص خود را دارد. برای مثال، خانه ملاباشی با ترکیب تزئینات دوره‌های مختلف و خانه مشیرالملک با ارسی‌های چشمگیر، هرکدام جنبه متفاوتی از میراث اصفهان را نشان می‌دهند. در ادامه، با تعدادی از این خانه‌ها و ویژگی‌های خاص آن‌ها آشنا می‌شویم.

خانه مشیرالملک

خانه مشیرالملک از خانه های تاریخی اصفهان است و در محله هارونیه، خیابان هاتف و کوی هارونیه قرار دارد. بنا متعلق به خاندان مشیرانصاری، از مستوفیان و منشیان دربار صفوی، بوده که در دوره شاه‌عباس از شیراز به اصفهان آمده‌اند. معماری خانه در دوره قاجار توسعه یافت و بخشی از دیوارنگاره‌ها و تصاویر مناظر غربی در همین دوره به بنا افزوده شده است. ارسی نه‌لنگه شاه‌نشین مهم‌ترین ویژگی خانه است که گره‌چینی و شیشه‌های رنگی در آن هم‌زمان به‌کار رفته‌اند. این بنا امروزه به‌عنوان موزه، گالری و کافه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

خانه ملاباشی (معتمدی)

خانه ملاباشی که خانه معتمدی نیز نامیده می‌شود و از خانه های تاریخی اصفهان به شمار می‌رود، در پاقلعه و خیابان ملک قرار دارد. بنا عناصر معماری صفوی، زندیه و قاجار را در خود دارد. در دوره ناصرالدین‌شاه ملاباشی، منجم دربار، در این خانه ساکن بوده است. بنا شامل: حیاط بیرونی، تابستان‌نشین، حیاط اندرونی و شاه‌نشین می‌باشد. اتاق نه‌دری، نقاشی روی گچ و شیشه‌کاری از عناصر خاص آن است.
آقای معتمدی در سال 1380 آن را خرید و مرمت کرد. کاربرد امروز بنا اقامتگاه از نوع بوتیک هتل و سفره‌خانه است. این اثر تاریخی در سال 1381 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.

خانه بخردی

خانه اصلی خاندان بخردی در محله سُنبلستان، خیابان ابن‌سینا و کوچه سنبلستان قرار دارد. بنا متعلق به دوره صفوی است و 2 تالار، 2 حیاط اندرونی و بیرونی با گچ‌بری، آینه‌کاری و شیشه‌های رنگی دارد. خانه در اسفند 1383 در فهرست آثار ملی ثبت شد. پس از مرمت، بنا به اقامتگاه سنتی تبدیل شد. خاندان بخردی در اصفهان سه خانه دارند که مهم‌ترین آنها همین بنا در خیابان ابن سینا است که قدمت 400 ساله دارد.

خانه حاج رسولی‌ها (سرهنگ بخردی)

این خانه در چهارباغ پایین و کوچه درب کوشک قرار دارد. بنا از دوره صفوی به‌جا مانده، در دوره قاجار تکمیل شده و در دوره بعد از آن تغییراتی بر آن انجام شد. 50 نوع سبک نقاشی، ضخامت دیوارها، حوض میانی، تفکیک بخش‌های تابستانه و زمستانه، بادگیر و شومینه از ویژگی‌های خاص این خانه به شمار می‌روند. آخرین مالک خانه سرهنگ بخردی از خاندان رسولی‌ها بود که در دوره پهلوی به وی لقب بخردی دادند و امروزه این خانه با نام خانه سرهنگ بخردی شناخته می‌شود.

خانه شیخ‌الاسلام

خانه شیخ‌الاسلام به فرمان شاه‌سلیمان صفوی و با الگوی عمارت چهل‌ستون ساخته شد و محمدباقر سبزواری، قاضی‌القضات آن دوره، در آنجا سکونت می‌کرد. بنا 2 ایوان، پنج‌دری و ارسی دارد و مساحت آن حدودا 1600 متر مربع است. نشانی آن چهارراه تختی، ابتدای چهارباغ پایین و کوچه شیخ‌الاسلام است.
این بنا در 29 شهریور 1353 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. امروزه خانه شیخ‌الاسلام برای معرفی و احیای هنرهای نساجی سنتی مانند زری‌بافی، ترمه‌بافی، مخمل‌بافی و عبابافی استفاده می‌شود. همچنین برگزاری مراسم عزاداری محرم از سنت‌های دیرینه این خانه است.

خانه اخوان حقیقی

قدمت اصلی خانه اخوان حقیقی به دوره‌ی صفوی برمی‌گردد. این خانه در محله قدیمی پشت‌بارو، در خیابان چهارباغ پایین و کوچه پردیس قرار دارد و در معماری آن، نشانه‌هایی از دوره‌های زندیه و قاجار نیز دیده می‌شود. این بنا دارای حیاط مرکزی آجرفرش، حوض، باغچه و اتاق‌هایی در اطراف حیاط است. شاه‌نشین شمالی با پنجره‌های ارسی، مقرنس‌کاری و نقاشی‌های دیواری از بخش‌های شاخص خانه به شمار می‌رود. تزئینات طلاکاری و نقوش گل و بوته نیز در برخی اتاق‌ها به کار رفته است.
خانه اخوان حقیقی در 29 شهریور 1353 در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت. این بنا پس از آسیب‌دیدگی در دوران دفاع مقدس، مرمت شد و اکنون در اختیار دانشگاه هنر اصفهان است.

خانه اژه‌ای‌ها

خانه اژه‌ای‌ها که در گذشته با نام خانه روغنی شناخته می‌شد، از خانه‌های مهم تاریخی اصفهان است. معماری اصلی بنا از سبک دوره صفویه پیروی می‌کند، اما بخش مهمی از تزئینات آن، به‌ویژه نقاشی‌های دیواری و سقفی، به دوره قاجار و سال 1268 هجری قمری بازمی‌گردد. این خانه در گذشته بیش از 2000 مترمربع وسعت داشت، اما بر اثر تخریب‌ها و تغییرات شهری، بخش باقی‌مانده آن حدود 530 مترمربع است. حیاط مرکزی، تالار دو طبقه شاه‌نشین، گچ‌بری، آینه‌کاری، مقرنس و نقاشی‌های رنگارنگ از ویژگی‌های مهم معماری آن هستند. نقاشی‌ها تصاویری از گل‌وبوته، میوه، پرندگان، شکارگاه و چهره‌ها را در بر می‌گیرند.

خانه اژه‌ای‌ها در دوره‌های مختلف کاربرد اداری و فرهنگی داشته و مدتی نیز به‌عنوان مرکز اصفهان‌شناسی و دفتر گردشگری استفاده شده است. این بنا به دلیل تنوع و کیفیت نقاشی‌های قاجاری، از نمونه‌های مهم دیوارنگاری تاریخی اصفهان به شمار می‌رود. نام خانه اژه‌ای‌ها ارتباطی با نام غلامحسین محسنی اژه‌ای ندارد و شباهت اسمی این دو نباید موجب اشتباه شود.

خانه های تاریخی اصفهان در دوره قاجار

خانه مشروطه یا خانه آقا نورالله نجفی از خانه های تاریخی اصفهان است و مالک آن حاج‌آقا نورالله نجفی اصفهانی، رهبر سیاسی مشروطه‌خواهان اصفهان بوده. این خانه در ضلع شرقی میدان نقش جهان، محله قصر منشی، خیابان نشاط و کوچه مقصودبیک قرار دارد، درگذشته علما، سیاست‌مداران و آزادی‌خواهان در آن گردهم می‌آمده‌اند.
بنا 2 شاه‌نشین در بخش شمالی و جنوبی، 2 حیاط اندرونی و بیرونی و 12 اتاق دارد. اتاق هفت‌دری از دو سو شیشه‌کاری و نقاشی به سبک شیر و شکر دارد (شیوه‌ی نقاشی سنتی که در آن، تصویرها و نقش‌ها با استفاده از رنگ‌های سفید و قهوه‌ای یا تیره، روی زمینه‌ای با رنگ متضاد اجرا می‌شوند). گچ‌بری و ارسی با شیشه‌های رنگی تزئینات داخلی را تشکیل می‌دهند. خانه در سال 1387 در فهرست آثار ملی ثبت شد و پس از مرمت در سال 1387 به‌عنوان موزه دوران مشروطه مورد استفاده قرار گرفت. اسناد و تصاویر موزه، گردشگر را با فعالیت مشروطه‌خواهان اصفهان آشنا می‌کند.

انگورستان ملک

انگورستان ملک که با نام‌ خانه ملک‌التجار نیز شناخته می‌شود، عمارتی تاریخی متعلق به دوره قاجار است ولی قدمت زمین بنا به دوره نادرشاه افشار برمی‌گردد. بعدها حاج محمدابراهیم‌خان، معروف به ملک‌التجار، این زمین را خرید و عمارت کنونی را بنا کرد. مساحت اولیه انگورستان ملک حدود 7000 مترمربع بود، اما با گسترش خیابان ملک در سال 1333 شمسی، بخشی از آن تخریب شد. این عمارت در سال 1301 شمسی وقف برگزاری مراسم مذهبی، عزاداری محرم، تعزیه و کمک به نیازمندان شد. بنا در سال 1354 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

معماری انگورستان ملک بر اساس اصول معماری قاجاری ساخته شده؛ ویژگی‌هایی، از جمله حیاط‌های اندرونی و بیرونی، سفره‌خانه دوطبقه، ارسی‌های هفت‌دری و پنج‌دری، شاه‌نشین، حوض‌خانه و حمام از بخش‌های اصلی آن هستند. گچ‌بری، آینه‌کاری، نقاشی‌های دیواری، کاشی‌کاری و شیشه‌های رنگی نیز در تزئینات بنا به کار رفته‌اند. اتاق پنج‌دری شمالی، محل دفن ملک‌التجار و همسر او است.

انگورستان ملک همچنان کاربری مذهبی و فرهنگی خود را حفظ کرده و در ایام محرم و صفر میزبان مراسم عزاداری است. این مجموعه علاوه بر ارزش معماری، نمونه‌ای از پیوند خانه‌های تاریخی اصفهان با سنت‌های مذهبی و فعالیت‌های خیریه به شمار می‌رود.

خانه امین‌التجار

خانه امین‌التجار به حاج سید محمدعلی امین، ملقب به امین‌التجار، و برادرش حاج سید احمد امین، ملقب به افتخارالتجار، تعلق داشته است. بنا در چهارراه تختی، خیابان عبدالرزاق و کوچه حاج امین‌التجار در محله سینه پایینی قرار دارد. نمای شمالی آن از تخریب‌های احداث خیابان عبدالرزاق در امان ماند. خانه ابتدا مسکونی بود و سپس اداره فرهنگ و هنر آن را خرید. این خانه در 18 آذر 1354 به ثبت ملی رسید.
این بنا با انگورستان ملک یکی نیست و در برخی منابع نام این دو با هم آورده شده است. این دو خانه هیچ ارتباط خانوادگی یا ملکی با هم ندارند. هر دو از تاجران بزرگ اصفهان با القاب مشابه (امین‌التجار و ملک‌التجار) بودند و در محله‌های مختلف قرار دارند. کاربرد آنها نیز تفاوت داشته‌ و هر دو در اثر توسعه شهری بخش قابل توجهی از مساحت خود را از دست دادند.

خانه دهدشتی

خانه دهدشتی‌ها به دوره قاجار تعلق دارد و در چهارباغ پایین، کوچه جهان‌نما و بن‌بست دهدشتی قرار دارد. اطلاعاتی درباره تاریخ ساخت آن در دست نیست. بنا در سال 1385 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و در سال‌های اخیر چند بار مرمت شده است. دو محوطه بیرونی و داخلی دارد و کاربرد امروز آن به عنوان کافه‌رستوران است.

خانه جواهری

خانه جواهری از دوره قاجار است و در خیابان ابن‌سینا قرار دارد. نقشه آن مربعی است و فضاهای معماری در چهار سو حیاط شکل مربعی گرفته‌اند. بنا در سال 1384 در فهرست آثار ملی ثبت شد. این مکان از بناهای تاریخی دوره قاجار در اصفهان است که ساختار حیاط مرکزی و تزئینات سنتی آن، بخشی از ویژگی‌های معماری مسکونی این دوره را نشان می‌دهد.

خانه قزوینی‌ها (حاج حسن غفوری)

این خانه در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار ساخته شد و در محله شهشهان، خیابان ابن‌سینا و میدان باباقاسم قرار دارد. بنا اندرونی، بیرونی و حیاط‌هایی دارد که اتاق‌ها اطراف آن‌ها قرار گرفته‌اند. خانه تا اوایل سال 1350 مسکونی بود و 3 سال بعد دولت آن را خرید و در اختیار وزارت فرهنگ و هنر وقت گذاشت. این خانه متعلق به تاجری به نام حاج حسن غفوری بود که به دلیل تجارت با قزوین، به قزوینی شهرت داشت و به همین دلیل خانه به نام قزوینی‌ها معروف شد.

خانه نیلفروشان

محل زندگی محمدباقر نیلفروشان از دوره قاجار است و در محله دردشت، در کنار حمام دردشت قرار دارد. بنا در سال 1353 در فهرست آثار ملی ثبت شد. خانه‌های این محله الگوی زندگی محله‌محور شهر را نشان می‌دهند. این الگو به این صورت است که مردم محله برای تامین نیاز روزانه خود به مغازه‌های نزدیک در محله خود می‌رفتند. در این الگوی زندگی محله‌محور، مغازه‌ها، مدرسه و سایر خدمات موردنیاز مردم معمولاً در اطراف مسجد محله شکل می‌گرفتند.

خانه‌های ارامنه جلفا

محله جلفای نو در دوره شاه‌عباس اول شکل گرفت و به محل زندگی ارامنه اصفهان تبدیل شد. این محله به‌تدریج گسترش یافت و کلیساهای تاریخی مانند کلیسا وانک و بیت‌لحم، در کنار خانه‌های ارمنی، در آن ساخته شدند. به همین دلیل، جلفای نو امروزه یکی از مهم‌ترین محله‌های تاریخی اصفهان و نمونه‌ای از معماری و فرهنگ ارامنه در این شهر است. معماری خانه‌های ارمنی جلفا بر خصوصی بودن بسیار تاکید دارند. خانه‌های ارمنی حیاط مرکزی دارند و دیوارها بنا را از چهار سو احاطه می‌کنند. چند خانه این محله امروز در اختیار دانشگاه هنر اصفهان است و ورود گردشگران به آن‌ها ممنوع یا محدود است.

خانه سوکیاس

خانه سوکیاس از کوشک‌های ارامنه جلفا است و ساخت آن متعلق به دوره صفوی است. معماری ساختمان دو طبقه با سقف گنبدی و طاق به سبک ایرانی-اسلامی است ولی تزئینات و باغ اطراف آن به روش مسیحی شکل گرفته. این مکان امروزه در اختیار دانشکده حفاظت و مرمت دانشگاه هنر اصفهان است.

خانه داوید

در کنار خانه سوکیاس خانه داوید با مساحتی حدود 1900 متر قرار دارد و قدمت آن مانند خانه همسایه خود متعلق به دوره صفوی است. خانه داوید متعلق به یکی از کشیشان ارمنی بوده ولی امروزه بخشی از دانشکده حفاظت و مرمت است. نکته جالب درباره نام این خانه، به کوچه‌ای برمی‌گردد که در آن قرار دارد. این کوچه داوودی نام دارد و در زبان ارمنی، نام داود به‌صورت داوید تلفظ می‌شود. نام خانه نیز بر همین اساس است.

خانه مارتا پیترز

خانه مارتا پیترز که جانی‌گانی نیز نامیده می‌شود، در تقاطع خیابان حکیم نظامی و کوچه کلیسای وانک قرار دارد. ساخت آن مانند سایر خانه‌های تاریخی اصفهان در محله جلفا مربوط به دوره شاه‌عباس دوم است و خواجه پانوس از تاجران بزرگ ارامنه جلفا مالک آن بوده است. خانه مارتا شامل حیاط شمالی و جنوبی و ساختمان اصلی بین دو حیاط است و مساحت آن حدود 2500 متر مربع است. آخرین مالک، جانی‌خانی بدروسیان، آن را در سال 1352 به دولت فروخت و در سال 1357 به دانشگاه هنر اصفهان داده شد و امروزه به عنوان ساختمان اداری دانشگاه هنر اصفهان مورد استفاده قرار می‌گیرد. این خانه متاسفانه امکان بازدید برای گردشگران را ندارد.

معماری درونگرا ارمنی

معماری خصوصی خانه‌های ارمنی ترکیبی از الگوهای سنتی ایرانی و ویژگی‌های فرهنگی ارمنی است. این خانه‌ها عمدتاً درون‌گرا هستند و به حریم شخصی اهمیت زیادی می‌دادند.

علت درونگرا بودن معماری ارمنی

کاربرد امروزی خانه های تاریخی اصفهان

کاربرد خانه‌ها بر امکان بازدید اثر مستقیم دارد. خانه‌ها بر پایه کاربرد در پنج گروه جای می‌گیرند.

• موزه و مرکز فرهنگی
• اقامتگاه
• کافه و رستوران
• دانشگاه و نهاد دولتی
• بنای وقفی یا مالکیت خصوصی

در میان خانه های تاریخی اصفهان، ثبت یک بنا در فهرست آثار ملی به معنای امکان بازدید روزانه از درون آن نیست. برخی بناها را می‌توان از بیرون مشاهده کرد، بی‌آنکه ورود به فضای داخلی ممکن باشد.

مسیر بازدید از خانه های تاریخی اصفهان

برای دسترسی به خانه‌های تاریخی اصفهان امکانات حمل و نقل عمومی مانند مترو و اتوبوس فراهم شده تا به راحتی از این اماکن دیدن کنید. البته مسئله اصلی برنامه ریزی دیدن تمامی خانه‌هاست که دیدن آنها در یک روز انجام‌پذیر نیست. راه حل این مسئله استفاده از مسیرهای خاص برای دیدن خانه های تاریخی کنارهم در یک منطقه است. برای هر مسیر و دیدن خانه‌های هر منطقه حداقل نصف روز زمان مورد نیاز است.

• مسیر هارونیه و میدان عتیق: خانه مشیرالملک، خانه اژه‌ای‌ها و کوچه‌های هارونیه.
• مسیر خیابان ملک: خانه ملاباشی و انگورستان ملک. دو بنا در یک محدوده قرار دارند و برنامه‌ریزی آن‌ها در یک روز انجام‌پذیر است.
• مسیر نقش جهان: خانه مشروطه در ضلع شرقی میدان، پیش یا پس از بازدید از بناهای میدان.
• مسیر ابن‌سینا و عبدالرزاق: خانه بخردی، خانه یداللهی، خانه جواهری، خانه قزوینی‌ها، خانه اعلم و خانه امین‌التجار.
• مسیر چهارباغ پایین: خانه دهدشتی، خانه شیخ‌الاسلام و خانه حاج رسولی‌ها.
• مسیر جلفا: مشاهده بافت محله، کلیساها و نمای بیرونی خانه‌های ارامنه.

بهترین زمان بازدید از خانه های تاریخی اصفهان

پیاده‌روی در محله‌های تاریخی اصفهان در فصل‌های بهار و پاییز به علت معتدل بودن هوا بسیار لذت‌بخش است. در تابستان هوای اصفهان گرم است و بازدید از حیاط‌ها و فضاهای باز خانه‌های تاریخی را باید صبح انجام داد.

جمع‌بندی

خانه های تاریخی اصفهان بخشی از میراث معماری و اجتماعی شهر را تشکیل می‌دهند و بخش جدایی ناپذیر از برنامه سفر به اصفهان و بازدید از جاهای دیدنی اصفهان هستند. این خانه‌ها از دوره‌های صفوی، زندیه و قاجار به جا مانده‌اند و در محله‌های هارونیه، پاقلعه، سنبلستان، دردشت، شهشهان، نقش جهان و جلفا پراکنده‌اند. حیاط مرکزی، ارسی، شاه‌نشین، حوض‌خانه، گچ‌بری، آینه‌کاری و نقاشی دیواری ویژگی معماری مشترک بین این خانه‌ها است.

سوالات متداول